czwartek, 10 sierpnia 2017

Historia rozwoju urbanizacji - cz. 1

Urbanizacja sięga starożytności, bo wtedy zaczęły powstawać pierwsze ośrodki miejskie. Sam termin pochodzi z łaciny: urbs = miasto, urbanus = miejski. Od XIX wieku urbanizacja dotyczy także obszarów wiejskich (np. kultywowanie miejskiego stylu życia na wsi).
Jak dynamiczny i powszechny to proces obrazują statystyki:

  • w 1800 roku zaledwie 14% ludności mieszkało w miastach,
  • w 1910 roku było to już 43,8%,
  • a w 2008 roku całe 47%.


Miasta starożytne

Pierwsze centrum urbanizacji powstawało ok. 4000 r p.n.e., w dolnym biegu Tygrysu i Eufratu (Mezopotamia).
Prym wiedli Sumerowie i warto wspomnieć o dwóch z ich miast. Nippur to było pierwsze miasto przekraczające milion mieszkańców. Ur miało kilkadziesiąt tysięcy, ale stłoczonych na ok. 90 ha. Składało się z miasta wewnętrznego (tzw. okręg klasztorny lub temenos) z zigguratem, gdzie rezydował król, arystokracja i kapłani. Poza jego murami znajdowało się miasto zewnętrzne z dwoma portami, mające funkcje rezydencjonalne, handlowe, rzemieślnicze.

Drugie centrum znajdowało się na wybrzeżu Morza Śródziemnego.
Chodzi dokładnie o Fenicjan – doskonałych żeglarzy, rzemieślników, jubilerów. Tyr słynął głównie z produkcji purpury i był ograniczony powierzchniowo do wyspy położonej niecały kilometr od stałego lądu, co miało duże walory obronne. Inne znane osiedla fenickie to AkkaSydon i Kartagina. Większość miała znaczenie handlowe, były usytuowane na wybrzeżach i posiadały porty.



Trzecie centrum to dolina rzeki Indus, gdzie żyły ludy przedaryjskie.
Przykładami takich miast są: Harappa, Lothal, Mohendżo Daro. Co ciekawe po raz pierwszy zastosowano szachownicowy układ ulic i kanalizację.

Czwarte centrum obejmowało dorzecze Huang-he, w 4 tys. p.n.e. królowała cywilizacja chińska, a potem, w 2 tys. p.n.e. – cywilizacja huanghe (miejska).
Najlepszym przykładem jest ówczesna stolica Xi’an, zajmująca pas o długości 8,5 km. Łącznie wytyczono 11 alei na osi północ-południe i 14 ulic wschód-zachód, co dawało szkielet do szachownicowego układu ulic. Pałac królewski znajdował się w części północnej, był skierowany na południe, obwarowany i zamknięty dla wszystkich. Poza częścią królewską ulokowano obiekty użyteczności publicznej.

Piąte centrum to również basen Morza Śródziemnego, ale pod panowaniem greckim od czasów Wielkiej Kolonizacji (VIII w. p.n.e.).
Wspólnoty plemienne zaczęły się rozpadać, a rozrastać miasta tworząc nowe struktury polityczne - polis, czyli państwa-miasta. Grecy mniej zwracali uwagę na dostosowanie zabudowy do warunków przyrodniczych, o ile istniało wzgórze. Każde polis składało się z części niedostępnej, położonej na wzniesieniu. Akropol był siedzibą bogów, kapłanów, mieścił skarbiec i archiwa. Pozostała część, dostępna dla zwykłych obywateli, wyróżniała się hipodamejskim układem ulic (szachownicowy, główne ulice szerokie, boczne wąskie) z centralnym rynkiem (agorą). Co ciekawe agora miała funkcje polityczne i kulturowe - w jej pobliżu budowano m.in. buleurterion (siedziba rady miejskiej) i teatr. Na agorze także handlowano, chociaż to drugi rynek grał główną rolę w wymianie. Każde szanujące się miasto musiało mieć także gimnazjon, łączący szkołę ze kompleksem sportowym i łaźniami. Grecy mieli też doprowadzaną emaliowanymi rurami bieżącą wodę. Wyróżnikiem polis była koncentracja domów w tzw. bloki urbanistyczne, czyli 4 domy z wewnętrznym dziedzińcem. Całość otaczały kilkumetrowe mury.

Szóste centrum to oczywiście starożytny Rzym.
Schemat i elementy castrum rzymskiego
Schemat i elementy castrum rzymskiego
Zamieszkujący Półwysep Apeniński Etruskowie mieli zwyczaj wyznaczania pomerium. Była to święta linia, granica miasta, którą orano przy pomocy białego byka, a w jej linii stawiano potem mury. Przerwy w zaoranej linii wyznaczały miejsca na bramy. Z pomysłu skorzystali potem Rzymianie, ale poszli o krok dalej, bo oprócz obrysu tyczyli także dwie główne ulice - cardo (linia północ-południe) i decumanus (wschód-zachód). I tak na bazie ich obozów wojskowych (castrum/castra romana) powstawały później miasta np. Paryż, Wiedeń, Kolonia, Reims, Manchester. Podobnie jak mieszkańcy pozostałych cywilizacji Rzymianie dbali o higienę i posiadali akwedukty kanalizację.




Miasta średniowieczne

Miasta europejskie powstające w wiekach średnich miały zwykle nieregularny układ dośrodkowy. Centralnym punktem był zamek, pałac lub kościół, a od niego odchodziły pozostałe zabudowania.

W Polsce miasta tworzyły się na jeden z czterech sposobów:

  • rozrost grodu i podgrodzia
  • przekształcenie osady targowej np. Opole
  • przeniesione np. Kalisz
  • założone na surowym korzeniu (inaczej „in cruda radice”)

Miasto miastu nierówne, ale na przykładzie Krakowa można pokazać kilka cech, które często się powtarzały:

  • rynek, z którego rogów wychodzą po dwie prostopadłe ulice
  • na lub przy rynku ratusz, na którego wieży trzymano wartę
  • na lub przy rynku pręgierz, sukiennice, kamienice najbogatszych mieszczan
  • budynki sakralne w sąsiednich kwartałach lub przy murach (ratusz i kościoły im wyższe tym bogatsze miasto)
  • otoczone murami, fosami
  • brak wodociągów, kanalizacji, ulice drewniane
  • oprócz cmentarzy brak zieleni

Kres średniowieczu położył upadek Konstantynopola - najlepiej ufortyfikowanej twierdzy-miasta tamtych czasów. Otoczony 3 pasami murów został zdobyty tylko dwa razy.


Miasta renesansowe

Miasta w renesansie musiały byś lepiej bronione. I tak powstały dwa włoskie plany miasta renesansowego. Przykładem jednego była Palma Nova. Posiadała jeden centralny rynek na planie heksagonu. Od niego odchodziły okrężne i radialne ulice. Miasto było otoczone murami z bastionami, a sam obrys był już bardziej okrągły.
Palma Nova źródło: Google Maps
Palma Nova
źródło: Google Maps
Drugim przykładem jest nasz rodzimy Zamość, który powstał 13 lat wcześniej niż Palma Nova. Układ ulic zachowano szachownicowy, wtłoczony w prawie regularny pięciokąt foremny. W części zachodniej usytuowano rezydencję Zamojskich, która zajmowała ok. 1/3 powierzchni miasta. Główna oś widokowa kierowała się na główny bastion na przecięciu Rynku Głównego. Zamość posiadał także dwa mniejsze rynki - Solny i Wodny, ulokowane na osi miasta po obu stronach głównego placu.
Zamość źródło: Google Maps
Zamość
źródło: Google Maps

Tyle styl europejski. Ale miasta kolonialne były zakładane daleko i miały własne koncepcje. Zachowano szachownicowy układ ulic z rynkiem, ale im dalej od rynku, tym większe stawały się kwartały. Zaraz za murami zakładano ogrody i pola uprawne. Różnice ze Starym Kontynentem można poznać nawet po detalach architektonicznych np. wykończeniu okien, drzwi. Przykładami takich miast kolonialnych są Buenos Aires i Lima.


Miasta barokowe

Po renesansie nastąpił barok, który trwał w XVI i XVII w. Budowle zaczęły być bardziej okazałe, rozległe i reprezentacyjne. Wprowadzono również zieleń w postaci skwerów i parków. Powrócono do starożytnej idei publicznych fontann na placach np. Plac św. Piotra w Rzymie.
W tym okresie powstały m.in. Białystok Branickich, Rydzyna, Wersal, Waszyngton, Sant Petersburg/Leningrad, a także częściowo Warszawa.
Wersal źródło: Google Maps
Wersal
źródło: Google Maps

Miasta przemysłowe

Po wybuchu rewolucji przemysłowej w drugiej połowie XVIII wieku miasta zakładano jak grzyby po deszczu. W Europie Zachodniej wokół zakładu, na Śląsku wokół kopalni powstawały nowe dzielnice. Każde miało inny układ, ale wspólny był niski standard zabudowy mieszkaniowej. Dzisiaj miasta te zatracają przemysłowy charakter i pojawia się tam więcej zieleni.

Koncepcje urbanistyczne współczesne

Urbaniści stworzyli kilka różnych koncepcji jak ma powstać lub rozwijać się miasto. Oto najpopularniejsze:

  • koncepcja miasta linearnego (wg projektu hiszpańskiego architekta Soria Y Maty) – miasto ma się rozwijać wzdłuż linii kolejowej i autostrady. Podejście nieco idealistyczne, bo docelowo miało połączyć Iberię z Kaukazem. Np. aglomeracja Madrytu
  • koncepcja miasta centralnego – centralne miasto i odchodzące promieniste arterie
  • koncepcja miast-ogrodów (Howarda) – miasto zakładane na surowym korzeniu, na terenach rolniczych, co skutkowałoby niskimi cenami gruntów i budynków. Centralny obszar był przeznaczony dla zabudowań publicznych. Od niego miało odchodzić 6 równych części, gdzie każda miałaby swoje zadanie - mieszkaniową, usługową, handlową itp. Zakłady przemysłowe miały być na skraju dzielnic mieszkalnych. Miasto-ogród miało charakteryzować się bardzo dużą ilością zieleni, pasów rolniczych i być rozległe. Mogło też powstać jako satelita innego ośrodka. Np. Sokolniki-Las, Milanówek, warszawska Sadyba i Włochy, Nowa Huta w Krakowie. 
  • koncepcja miasta przemysłowego (Garniera) – mówi, że wszystkie funkcje miast powinny być nie kolidujące ze sobą. Np. mieszkania i zakłady przemysłowe powinny być blisko siebie, ale w oddzielnych dzielnicach. Do pracy ludzie powinni chodzi piechotą. Np. Teofilów w Łodzi
  • koncepcja miasta socjalnego (Ville social) – funkcja mieszkaniowa i produkcyjna powinna być razem, czyli dom i warsztat mieści się w jednym budynku. 
  • koncepcja budowy nowych miast – charakteryzują się monofunkcyjnością produkcji. Wokół nich powstają nowe dzielnice, a nawet miasta tylko mieszkaniowe. Wyznacznikiem rozrostu przestrzennego jest jedna izochrona, czyli maksymalny czas dojazdu do pracy wynosi 1 godzinę. Np. aglomeracja Wielkiego Stockholmu lub Göteborga.
  • koncepcja miasta postindustrialnego - gdy przemysł przestaje pełnić dominującą rolę zmienia się struktura zatrudnienia i przestrzenna miasta. Następuje separacja miejsc pracy od miejsc mieszkania i rewitalizacja obszarów centralnych

Historia rozwoju urbanizacji - cz. 2


Brak komentarzy:

Prześlij komentarz