piątek, 3 czerwca 2016

Plutonizm i wulkanizm

Plutonizm

Dopóki magma jest pod ziemią, mówimy o plutonizmie. Gorące masy wciskają się w otocznie tworząc intruzje magmowe. Dzielimy je na:

  • intruzje zgodne - lakolity, sille i lopolity - magma drąży miejsce dla siebie pomiędzy warstwami skalnymi
  • intruzje niezgodne - dajki, żyłki i batolity - magma przerywa ciągłość warstw skalnych
Intruzje magmowe By Motilla (previous, polish version of File:Intrusion types.svg) (Own work)  [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) or CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)],  via Wikimedia Commons
Intruzje magmowe
By Motilla (previous, polish version of File:Intrusion types.svg) (Own work)
[GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) or CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)],
via Wikimedia Commons

Wulkanizm i budowa wulkanu

Magma wędrując w górę powoli zastyga tworząc lawę. Gdy już opuści wnętrze Ziemi, mówimy o wulkanizmie. Nie jest to związane wyłącznie z wulkanami w rozumieniu pojedynczego stożka - cała strefa subdukcji jest jednym wielkim wulkanem nazywanym wtedy liniowym :) Wulkany mogą być wygasłe (brak aktywności w czasach historycznych), drzemiące lub aktywne.

Budowa wulkanu Autor: MesserWoland CC3
Budowa wulkanu
Autor: MesserWoland CC3
Głównym składnikiem wulkanu jest komin główny (3), skąd lawa może tworzyć kominy (6) i stożki boczne (11) albo intruzje magmowe np. sille (5). Sam stożek jest budowany wraz z kolejnymi wybuchami z kolejnych warstw zastygłej lawy (7 i 9). Przy samym czubku rozszerza się tworząc gardziel (10), zakończoną kraterem (13). Warto wspomnieć jeszcze o kalderze - wygasłym i zapadniętym lub wybuchniętym kraterze wraz z fragmentem stożka.

Rodzaje lawy i wybuchów wulkanów

Produktami wybuchu albo aktywności wulkanu są:
  • ekshalacje (wyziewy) gazów  i pary wodnej
    • fumarole - gazy i para w zakresie temperatur 200-800 stopni Celsjusza
    • mofety - zimne gazy w większości dwutlenek węgla
    • solfatary - para wodna i siarka o temperaturze 100-300 stopni Celsjusza
  • materiał piroklastyczny
    • bomby wulkaniczne - dochodzą do kilku metrów długości i 200 ton wagi
    • piaski
    • popioły
    • lapille - mini bomby, od 2 mm do 6,4 cm
  • lawa (podział wg zawartości dwutlenku krzemu)
    • kwaśna/andezydowa - gęsta, lepka, płynie wolno, szybko krzepnie, tworzy wulkany stożkowe
    • zasadowa/bazaltowa - rzadka, mało lepka, płynie szybko, wolno krzepnie, tworzy wulkany tarczowe
    • pośrednia
I teraz pytanie na myślenie: jesteście pod szczytem wybuchającego wulkanu. Lawa ma ok. 1000-1400 stopni, zastygnie po osiągnięciu ok. 600-800 stopni. Gorąco. Wolelibyście mieć do czynienia z lawą kwaśną czy zasadową? 
Kwaśną? Bo wolniej płynie (około kilku centymetrów na godzinę) i zdążycie uciec? Zła odpowiedź :)
Lawa kwaśna często czopuje krater, co powoduje gwałtowną erupcję eksplozywną z deszczem bomb wulkanicznych itp. A lawa zasadowa niby szybciej dogoni uciekinierów (prędkość ok. 30-50 km/h), ale nie spowoduje nalotu bombowego :) taki wybuch nazywamy erupcją efuzywną. Zresztą wybierzcie sami.

W domu możecie pobawić się w wybuchy wulkanów i sprawdzić powyższą teorię. Tutaj kilka różnych zestawów doświadczalnych: zestaw 1, zestaw 2, zestaw 3.
A tutaj wulkany na wesoło, czyli jedna z książek mojej ulubionej serii: Monstrualna Erudycja Wściekłe wulkany oraz dla zainteresowanych Geografia praktyczna wulkany.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz