piątek, 20 maja 2016

Mapa, plan, siatka i skala

Mapa niby zwyczajna rzecz używana na co dzień albo przynajmniej często.  A jak zapytać kogoś co to jest mapa to czasem trudno to określić - mapa to mapa :)

Mapa

Mapa to spłaszczony obraz powierzchni - planety, księżyca, Ziemi - poddany generalizacji, wyskalowany, stworzony zgodnie z zasadami odwzorowania kartograficznego i za pomocą umownych znaków i kolorów. Musi zawierać skalę i legendę.

Skala

Skala to inaczej proporcja między odległością przedstawioną na mapie, a tą samą odległością umiejscowioną w terenie. Można przedstawiać ją na kilka sposobów:



  • liczbowej, czyli stosunkiem 1:200 000
  • mianowanej, czyli do liczbowej dodajemy jednostki 1 cm: 2 km
  • liniowej, czyli w postaci podziałki liniowej
Trzeba też pamiętać, że im większy przedstawiony teren, tym więcej nieścisłości związanych z kulistością Ziemi, generalizacją itp. Droga policzona z mapy mająca 200 km, w rzeczywistości może mieć na przykład 202 km lub 199 km. Dlatego czasem stosuje się skalę cząstkową dla fragmentu mapy, pokazanego w powiększeniu. 

Ciekawostka: zdarzają się mapy o "dziwnych" skalach np. 1:63 360. Jest to związane z różnicą w systemie miar w różnych krajach i są to raczej stare arkusze. I tak w Anglii obowiązywała skala np. 1 cal : 1 mila, czyli owo 1:63 360. W carskiej Rosji stosowano skalę 1:84 000, bo tam liczono odległości w wiorstach.


Jak przeliczać skale?

1. Wystarczy zapamiętać, że 1 km = 1000 m, a 1 m = 100 cm, czyli w 1 km mieści się 100 000 cm.
Tak na przykład:
skala 1:100 000 oznacza, że 1 cm = 1 km
skala 1: 200 000 oznacza, że 1 cm = 2 km
skala 1:50 000 oznacza, że 1 cm = 0,5 km
W drugą stronę jest tak samo prosto:
skala 1 cm = 10 km oznacza, że 1 cm = 10 000 m = 1 000 000 cm czyli 1:1 000 000
Dodajemy lub odejmujemy te pięć zer, nie zapominając o przecinkach.

2. Jeżeli mamy zadnie, że na mapie w skali 1:35 000 odcinek ma 5 cm i pytają o jego wartość w terenie, też nie jest to trudne. Proporcję można stosować w każdą stronę.
1 cm   ----- 35 000 cm
5 cm -------- ?

5 cm x 35 000 cm
---------------------    = ?  = 175 000 cm = 1,75 km
      1 cm

3. Czasem natykamy się na pytanie, która skala jest większa, na której mapie pokazano większy czy bardziej szczegółowy obszar. I zwykle jest z tym największy problem.
Można to łatwo zapamiętać. Większa skala nie ma większej liczby po dwukropku! W momencie, gdy uświadamiamy sobie, że skala to ułamek zwykły o postaci
1
----------------
10 000
to im mniejsza liczba tym większa skala, bo podzielona na mniej jednostek.
Tym samym:
  • duża skala - mało liczb po dwukropku, mały teren, duża szczegółowość,
  • mała skala - dużo liczb po dwukropku, duży teren, mała szczegółowość

Legenda

Legenda to zbiór objaśnień dla znaków umownych wykorzystanych na mapie. Zwykle zawiera również skalę i informacje wydawnicze. 
Jest pewien kanon kolorów i oznaczeń wykorzystywanych uniwersalnie.

  • wysokości i rzeźba terenu - metoda hipsometryczna, czyli zielony-niziny, żółty-wyżyny, czerwony-góry, ciemnozielony-depresje lub same poziomice
  • cieki i zbiorniki wodne - niebieski, przy czym odcienie zgodne z głębokością batymetryczną - im głębiej tym ciemniejszy kolor
  • lasy i łąki - zielony

Część znaków jest umowna w danym regionie lub kraju, albo na danym typie czy odwzorowaniu map:

  • drogi mogą być żółte, czerwone, białe lub czarne. Dodatkowo na mapach Stanów Zjednoczonych szosy są zaznaczane jak nasze linie kolejowe tylko w barwach czerwono-białych.
  • Krzyżyk może oznaczać obiekt religijny albo szczyt wzgórza.
Dlatego większość znaków odczytujemy intuicyjnie, w końcu po to one są, ale na część warto poświęcić chwilę i odczytać z legendy.

Generalizacja mapy

Wspomniana wcześniej generalizacja mapy to nic innego jak odsianie ważnych informacji i uproszczenie lub pominięcie tych mniej istotnych. Na mapie w dużej skali możemy zaznaczyć każde jeziorko na Mazurach, ale im mniejsza skala, tym większy obszar obejmuje, więc pozostaną na mapie tylko najważniejsze jeziora.
Generalizacja mapy na podstawie google maps
Generalizacja mapy na podstawie google maps
Przykład: Na mapie nr 1 są podpisane pojedyncze ulice w Mikołajkach i widać jeziorko między Mikołajkami i Łuknajnem. Na mapie nr 2 jeziorko wciąż jest, ale nie ma zaznaczonych ulic w mieście - tylko drogi wojewódzkie i krajowe. Na mapie nr 3 zabrakło miejsca nawet na podpisanie jezior Łuknajno i Mikołajskie.


Rodzaje map

Mapy różnią się między sobą treści, skalą i metodą udostępnienia.
Ze względu na treść wyróżnić można:

  • mapy ogólnogeograficzne
    • fizyczne - przedstawiają głównie rzeźbę terenu, sieć hydrograficzną itp.
    • polityczne - koncentrują się na podziale administracyjnym, układzie osadniczym i komunikacyjnym
  • mapy tematyczne - dają obraz wybranego zagadnienia z mapy ogólnogeograficznej np.
    • geologiczne
    • klimatyczne
    • przemysłu
    • upraw
    • historyczne
    • komunikacyjne
    • glebowe

Ze względu na skalę wyróżniamy:

  • plany - w skalach większych niż 1:25 000.
  • mapy topograficzne - w skalach większych niż 1:200 000, najczęściej 1:10 000 lub 1:5 000. Wykonuje się je bazując na zdjęciach lotniczych i są one bardzo szczegółowe, dlatego wydaje się je w arkuszach. Zwykle mają dwie wersje - cywilną i wojskową. 
  • mapy przeglądowe - w skalach mniejszych niż 1:200 000. Otrzymuje się je poprzez generalizację map topograficznych.

Przy rysowaniu map topograficznych i planów stosuje się siatkę topograficzną, inaczej kilometrową, ponieważ bok jej kwadratu odpowiada 1 km w terenie. Mapy takie przedstawiają stosunkowo małe fragmenty powierzchni, więc niweluje się znaczenie południków i równoleżników jako elementów kuli ziemskiej. Jedynym południkiem topograficznym pokrywającym się z tym geograficznym jest środkowy na mapie. Pozostałe są pod kątem.

Ze względu na metodę udostępnienia mapy dzielimy na (Karolinie dziękuję na uzupełnienie):
  • mapy papierowe/analogowe
  • mapy cyfrowe


Dla zainteresowanych książka wykorzystywana na studiach na kierunkach wymagających użycia i tworzenia map - Wprowadzenie do kartografii i topografii, Jacka Pasławskiego.


2 komentarze:

  1. Warto jeszcze dodać, że istnieją dwa rodzaje map: analogowe (na papierze) oraz cyfrowe (w komputerze) te drugie są coraz bardziej popularne i uniwersalne. Można je bez ograniczeń modyfikować oraz robić nieskończoną ilość analiz przestrzennych. Mapy analogowe odchodzą do lamusa.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Masz rację (w większości), dodałam kolejny podział do posta. Mapy cyfrowe są fenomenalne przy analizach, przedstawianiu danych, geolokalizacji itp. Nie zgodzę się jednak ze stwierdzeniem, że mapy papierowe odchodzą do lamusa. Wiem, że część turystów używa GPSa, ale wiele osób nadal na szlak bierze starą, dobrą mapę, szczególnie w górach, gdzie z GPSem czasem jest problem. Dodajmy do tych turystów także harcerzy, fanów imprez na orientację typu Harpagan, przyszłe 50 tys. wojska poborowego WOT i mamy całkiem liczną gromadkę użytkowników map analogowych :)

      Usuń