czwartek, 20 lipca 2017

Definicje państwa

Niejednokrotnie przekonałeś/aś się, że definicja definicją, a wyjątki od reguły są liczniejsze niż te przypadki zgodne z nią. Podobnie rzecz ma się z państwami. Niby wiadomo co to jest - kawałek lądu, z obywatelami, rządzącymi, symbolami narodowymi, walutą itp. Ale czy na pewno...?

Definicja państwa


Słownik PWN podaje jedną z definicji powołując się na M. Webera: "organizacja grupy społecznej zajmującej pewne terytorium z władzą suwerenną na czele, związku politycznego, w którym władza prawomocna korzysta ze "środków panowania nad ludźmi"" [źródło]. Czyli w uproszczeniu:

państwo = terytorium + władza + ludzie/obywatele

są to warunki wystarczające, ale też konieczne, żeby uznać dany twór za pełnoprawny kraj. Jednak teoria czasem dość mocno kłóci się z praktyką.
https://pixabay.com/pl/polska-pok%C3%B3j-r%C4%99ka-nation-tle-2132718/
Autor


Państwa bez terytorium


Najmniejszym krajem na świecie jest Watykan, a największym Rosja. Każdy posiada swoje ambasady, a samoloty i statki noszą dumnie narodowe bandery. Co jeśli dany kraj zniknie z mapy świata, ale nadal będzie posiadać ambasadę? Polska miała w 1939 roku działającą placówkę dyplomatyczną np. w Wielkiej Brytanii, ale oficjalnie nasza Ojczyzna nie istniała. Podobnie w czasie zaborów Polska została wymazana z Europy, ale znalazło się jedno państwo, które nadal nas uznawało. Była to Turcja, ceniąca nas za Sobieskiego.

Kolejny przykład to Timor Wschodni. Do 1975 roku był kolonią portugalską. Niepodległością cieszył się przez rok, gdy zaatakowało go Indonezja, a okupacja trwała do 1999 roku. Przez następne 3 lata administrowało tam ONZ, aby w końcu w 2002 roku powtórnie ogłosić niepodległość. Jednakże w czasie najazdu Timor posiadał ambasady, więc wszyscy uznawali go jako niezależne państwo.

poniedziałek, 10 lipca 2017

Pytania na klasówkę - Hydrologia

Hydrologia

Woda i bilans wodny

  1. Napisz, jak duża jest hydrosfera na Ziemi oraz jaki jest jej główny podział.
  2. Wyjaśnij, co to są wody juwenilne.
  3. Wymień dwa główne rezerwuary wody słodkiej na Ziemi.
  4. Wyjaśnij pojęcia: duży i mały obieg wody w przyrodzie, cykl hydrologiczny.
  5. Narysuj i opisz elementy cyklu hydrologicznego. Rozpisz równanie.
  6. Wyjaśnij pojęcia: transpiracja i retencja.

Ruchy wód oceanicznych

  1. Wyjaśnij co to jest falowanie morskie.
  2. Wymień i opisz rodzaje fal.
  3. Wyjaśnij termin sejsza i fala baryczna
  4. Opisz parametry fali. Oblicz stromość fali.
  5. Wyjaśnij dlaczego fale tsunami są takie groźne.
  6. Wyjaśnij pojęcie strefa kipieli i zachowanie wody w niej.
  7. Zdefiniuj prądy morskie.
  8. Wyjaśnij jak powstają prądy morskie.
  9. Wymień znane Ci ciepłe/zimne/okresowe prądy morskie.
  10. Wyjaśnij zjawisko upwellingu i downwellingu.
  11. Wymień wpływ prądów morskich na człowieka i środowisko.
  12. Wytłumacz co to są pływy i gdzie występują na Ziemi.
  13. Wytłumacz dlaczego pływy są notowane na Ziemi co pół doby, a nie co 24 h.
  14. Wyjaśnij różnicę między pływami syzygijymi a kwadraturowymi.
  15. Opisz wpływ pływów na przyrodę i gospodarkę człowieka.

piątek, 30 czerwca 2017

Analfabetyzm na świecie

Dla większości, jeśli nie dla wszystkich, umiejętność czytania, pisania i wykonywania podstawowych obliczeń matematycznych, jest czymś naturalnym, oczywistym i robionym nieświadomie. Nie zawsze tak było, ale trudne lata nauki literek mamy dawno za sobą. Jednak są wciąż na świecie miejsca, gdzie młodzież i dorośli (wg statystyk powyżej 15. roku życia) nie potrafią przeczytać gazety.

Zagmatwane statystyki analfabetyzmu

Każdy kraj ma inne kryteria dla uznania danej osoby za analfabetę. W jednych nie można nic umieć, inne biorą pod uwagę brak lub niskie wykształcenie (do 4 klas podstawówki). Dlatego nawet ktoś po studiach wyższych może zostać uznany w statystyce za niewyedukowanego, jeśli dany kraj nie uzna jego dyplomu.

Jaki procent ludności świata ma problemy ze słowem pisanym (2011-5)?

  • świat - 14-16% => ok. 758 000 000-781 000 000 ludzi
  • Europa i centralna Azja - 0-1%
  • wschodnia Azja - 5%
  • południowa i zachodnia Azja - 37%
  • Ameryka Łacińska - 8%
  • Afryka Subsaharyjska - 41%
  • Arabia - 23%

Co gorsza ok. 60-65% stanowią kobiety (źródło).

W ciągu wieków sytuacja cały czas się poprawia: w 1800 roku nie umiało czytać 88% społeczeństwa, sto lat później 79%, w 1940 - 58%, po II wojnie światowej 64%, w 1980 już tylko 44%, a w 2000 jedynie 18%. Jednak jakby nie patrzeć co 5-6 osoba na świecie musi korzystać z pomocy innych przy czytaniu.
Skala analfabetyzmu w okresie 1800-2014 źródło: https://ourworldindata.org/literacy/
Skala analfabetyzmu w okresie 1800-2014
źródło
 Jeśli jesteś ciekawy/a jak wyglądają dokładne dane historyczne (1975-2015) dla całego świata i poszczególnych krajów, Unesco przygotowało interaktywną mapę i wykresy. Wspomnę państwa z najgorszą sytuacją (2015):

  1. 73% Niger
  2. 64% Republika Środkowej Afryki
  3. 56% Sudan Południowy
  4. 55% Gwinea
  5. 51% Mali
  6. 50% Wybrzeże Kości Słoniowej
  7. 47% Benin
  8. 47% Burkina Faso
  9. 47% Czad
  10. 46% Liberia

Bardziej szczegółowe dane są udostępnione w raporcie za okres 1985-2015. Kolejnym interesującym miejscem jest Global Education Monitor, gdzie można porównać nie tylko kraje, ale też skonfrontować poziom analfabetyzmu z religią, płcią, zamożnością itp.

Odsetek umiejących czytać i pisać, w wieku 15-24 lata, 2015 rok źródło mapy: UNESCO
Odsetek umiejących czytać i pisać, w wieku 15-24 lata, 2015 rok
źródło mapy: UNESCO



Powody analfabetyzmu

Poziom analfabetyzmu jest uznawany jako jeden z wyznaczników dobrobytu w państwie. Szczególnie w krajach Trzeciego Świata najlepiej widać dlaczego odsetek ludzi nieumiejących czytać jest taki duży.

  • bieda - dzieci zamiast do szkoły idą do pracy
  • przekonania kulturowe lub religijne
    • ograniczenie dostępu do edukacji dla dziewcząt
    • rodzice uznają edukację za stratę czasu
    • pogląd, że nauka szkolna nie jest przydatna w życiu
  • brak dostępu do edukacji - gdy sieć szkół nie jest zbyt gęsta lub nakłady państwa na edukację są zbyt małe
  • zbyt duża ilość uczniów w klasie - problem dużych miast, obniża jakość nauczania


Analfabetyzm funkcjonalny

Czasem problemem nie jest tylko nieznajomość liter, ale także trudność w zrozumieniu tekstu. Wtedy mówimy o analfabetyzmie funkcjonalnym. Istnieje też analfabetyzm wtórny, gdy umiejętności nieużywane zostają zapomniane. Analfabetyzm matematyczny występuje, gdy problematyczne stają się obliczenia np. reszty w sklepie. Myślisz, że problem Cię nie dotyczy, bo żyjesz w Europie? Nic bardziej mylnego.

Od 2000 roku, co 3 lata OECD (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) organizuje ogólnoświatowe badania PISA w zakresie trzech dziedzin: czytania ze zrozumieniem, matematyki i przyrody. W 2012 roku testy pisało ok. 510 tys. (z 28 mln) 15-latków w 65 krajach, w tym 4607 Polaków z 184 szkół.

W czołówce Ziemi (czytanie) są kraje Dalekiego Wschodu (Japonia, Szanghaj i Hongkong, Singapur i Korea Południowa), ale w Europie przodujemy wraz z Finlandią i Irlandią. Co nie znaczy, że jesteśmy tacy wspaniali: w 2000 roku osób nie mogących poradzić sobie w sytuacjach społecznych mieliśmy 23% (!!!), w 2012 już tylko 10% (! wciąż średnio 3 osoby na klasę). Dla porównania najwięcej analfabetów funkcjonalnych w tym badaniu mają: Bułgaria i Rumunia (35-40%), Słowacja (27%), Szwecja, Grecja, Luksemburg, Litwa i Słowenia (20-23%). (źródło - pełny raport z 2012 dla Polski).


Ciekawostki

  • Brak umiejętności czytania i pisania został międzynarodowo sklasyfikowany jako choroba o oznaczeniu Z55.0. 
  • Unesco ogłosiło też 8 września Międzynarodowym Dniem Walki z Analfabetyzmem.




Nauczyć się czytania, szczególnie w dzieciństwie, jest stosunkowo łatwo, ale przeciwdziałanie degradacji tej umiejętności wymaga więcej wysiłku. Parafrazując złotą radę dla młodych kierowców "żeby jeździć trzeba jeździć", "żeby czytać trzeba czytać".
Statystyczny Polak przeczytał w 2015 roku zero książek (źródło: raport Biblioteki Narodowej). Tak zadeklarowało 2/3 badanych. Normalne (3-6 książek rocznie dla pracujących dorosłych) lub szybsze tempo miało 19%, w tym tylko 2% czyta więcej niż 24 pozycje.
A Ty jak wypadasz na tym tle? Jaką książkę ostatnio przeczytałeś/aś (lektur nie liczymy)?