środa, 20 września 2017

Funkcje miast i cykl życiowy działki

Gdybyśmy spytali się jeszcze 150 lat temu, co to jest funkcja miasta, pewnie rozmówca udzieliłby tylko intuicyjnej odpowiedzi. Tak naprawdę termin "funkcja miasta" został po raz pierwszy użyty przez Fredricha Ratzela w 1891 roku. Co ciekawe był on biologiem z wykształcenia i dlatego nowe pojęcie zaczerpnął właśnie z funkcji organizmu ludzkiego. Na samo miasto patrzył jako na

trwałe zagęszczenie ludzi i siedzib ludzkich, obejmujące znaczny obszar i położone w centralnym punkcie układu dróg komunikacyjnych." 



Funkcje miast

Funkcja to nic innego jak każda dominująca działalność w mieście. Czasem może być jedna np. gdy ośrodek powstał wokół kopalni itp., ale zwykle jest ich kilka. I tak wyróżnić możemy:

  • funkcje militarne i obronne 
    • np. miasta fortece, castrum rzymskie, zamki Wilhelma Zdobywcy, Orle Gniazda, krzyżackie
    • zwykle położone w miejscach obronnych - wzgórza, wyspy, półwyspy, widły rzek, wysoka skarpa nadrzeczna, przesmyki między jeziorami
    • również porty obronne, morskie porty wojskowe, bazy wojskowe
  • funkcje przemysłowe i produkcyjne
    • np. GOP w Polsce (Katowice, Gliwice, Bytom), Zagłębie Ruhry (Essen, Dusseldorf, Dortmund), Birmingham, Donieck

niedziela, 10 września 2017

Pytania na klasówkę - Kartografia

Kartografia

Mapy jako narzędzie

  1. Podaj definicję mapy i wymień jej elementy składowe.
  2. Wymień jakie znasz rodzaje map.
  3. Wyjaśnij pojęcie generalizacji mapy.
  4. Wymień rodzaje skal. Podaj jak przeliczać skale map.
  5. Wyjaśnij która mapa jest zrobiona w większej skali: 1:100 000 czy 1:10 000. Podaj, która jest bardziej szczegółowa i która pokazuje większy obszar.
  6. Wymień jakie znasz odwzorowania kartograficzne.
  7. Wyjaśnij, dlaczego obraz Ziemi na mapach jest zniekształcony.
  8. Napisz i uzasadnij jakiego odwzorowania najlepiej użyć do map nawigacyjnych/rolniczych/szkolnych.

Mapa - umiejscowienie elementów

  1. Wymień znane Ci wulkany z umiejscowieniem na mapie.

środa, 30 sierpnia 2017

Historia i typy wsi

Osadnictwo wiejskie siłą rzeczy jest starsze niż miejskie. Jego głównymi celami było i jest dostarczanie żywności (rybołówstwo, zbieractwo, hodowla, uprawa roli) oraz podstawowa ochrona ludzi przed niepogodą.

Elementy wsi i obejścia


Osiedle wiejskie to nic innego niż osiedle, w którym ludność żyje i utrzymuje się z uprawy ziemi i hodowli, a funkcja mieszkaniowa i produkcyjna jest nie rozdzielona. Osiedle składa się zwykle z pojedynczych zagród i/lub siedlisk.

Zagroda
Zagroda
Siedlisko to ogólnie miejsce zamieszkania ludności wiejskiej lub gospodarstwo rolne. Zaś na zagrodę składają się budynki, niezbędne do prowadzenia gospodarstwa rolnego

Nic nie jest w próżni. Zagroda stoi na wyznaczonej katastralnie działce wpisanej w urzędowy spis gruntów i budynków służący do oznaczania nieruchomości i zapisany w księgach wieczystych.

Gdzie rolnik uprawia ziemię? Na rozłogach wiejskich - jest to obszar wykorzystywany rolniczo. Przy porównywaniu pól przydaje się pojęcie niwy, czyli obszaru o podobnej lub takiej samej wartości gleb.


Wieś w wydaniu koczowniczym i półkoczowniczym

Wciąż na świecie istnieją ludy zbieracko-łowieckie. Jest ich ok. 5000 o liczebności do 100 osób. Ich wygląd wsi różni się od tych polskich, jest zdeterminowany przez środowisko przyrodnicze. I tak na przykład:

  • w dorzeczu Konga i Amazonki powstają przewiewne chatki z palmy i lian, na palach albo na drzewach
  • na zwrotnikach lepi się domy z gliny lub wykuwa się w skałach dla izolacji cieplnej
  • w strefach podbiegunowych króluje igloo (przynajmniej w zimie)

To co łączy takie egzotyczne wsie to brak zabudowań gospodarskich (najwyżej małe magazyny na żywność), wykorzystywanie naturalnych warunków terenowych (jaskinie, dziuple) oraz szybkość budowy (szałas można postawić w godzinę).

Ze względu na czas wykorzystywania wyróżniamy następujące typy osiedli wiejskich:

  • efemeryczne - przelotne, związane ze zbieractwem płodów dziko rosnących roślin – kilka - kilkadziesiąt dni
  • okresowe/epizodyczne – związane z łowiectwem – do kilku miesięcy
  • sezonowe – związane z łowiectwem i pasterstwem – część roku np. lato
  • półstałe – semipermanentne – związane z hodowlą i uprawą roślin – do kilku lat
  • stałe - związane z rolnictwem i całkowicie osiadłym trybem życia


Typy genetyczne osiedli wiejskich


  1. wsie z okresu przedfeudalnego – do połowy X wieku
    1. wieś okrągła – mała, nieregularna. Często pośrodku jest staw. Droga biegnie pomiędzy zagrodami, które są po obu jej stronach. Dostosowana do środowiska naturalnego
    2. wieś okrężna / okolnica – obronna, mała, regularna. Działki ułożone wachlarzowato wokół placu ze stawem/studnią, za domami pola w szachownicę. Posiada jedną bramę zamykaną na noc. Np. najstarsze osady prasłowiańskie na Pomorzu Zachodnim.
      Schemat wsi okrągłej i okrężnej / okolnicy
      Schemat wsi okrągłej i okrężnej / okolnicy
  2. wsie z okresu feudalnego – sprzed XIII wieku
    1. owalnica – kształt wydłużonego wrzeciona. Dwie bramy na końcach, na środkowym placu spęd bydła na noc. Na środku staw, karczma i kościół z cmentarzem. Głównie w poznańskiem, a w Łodzi - Mileszki.
    2. przydrożnica (od XIV ulicówka)  – zagrody po obu stronach drogi, od pół do 2 km długości. Głównie Podlasie i zachód Polski
    3. wielodrożnica – układ nieregularny, zabudowa zagęszczona lub luźna, obszary bezleśne. Występuje na Śląsku, Lubelszczyźnie i Podkarpaciu.
    4. widlica – w widłach dróg
      Schemat owalnicy, przydrożnicy, wielodrożnicy i widlicy
      Schemat owalnicy, przydrożnicy, wielodrożnicy i widlicy
  3. wsie z okresu feudalnej monarchii stanowej (kolonizacji na prawie niemieckim) – od XIII do XV wieku
    1. wieś leśno-łanowa / łańcuchówka – długie, luźno zabudowane. Są na Wyżynie Śląskiej i Lubelskiej, w górach.
    2. rzędówka – bardzo długie, na terenach podmokłych. Zabudowa występuje tylko po jednej stronie drogi.
      Schemat łańcuchówki i rzędówki
      Schemat łańcuchówki i rzędówki
  4. wsie z okresu demokracji szlacheckiej i oligarchii magnackiej – pochodzące z polonizacji Polski Północnej, od XV do XVIII w.
    1. szeregówka (polska odmiana rzędówki) – zabudowa regularna, składająca się z podwójnego szeregu domów usytuowanych naprzeciwko siebie wzdłuż drogi, która nie jest drogą przejazdową. Rodzaj wsi stosowany na pograniczu z Litwą.
    2. przysiółek placowy
    3. przysiółek przydrożny
    4. przysiółek bezkształtny - na Pomorzu
      Schemat szeregówki i przysiółków - bezkształtnego, przydrożnego i placowego
      Schemat szeregówki i przysiółków - bezkształtnego, przydrożnego i placowego
  5. wsie z okresu kapitalizmu – XIX i XX wiek
    1. wieś samotnicza - nieregularna, zabudowania są rozsiane na większym terenie, często na drogach bocznych.  
    2. poniatówki – w XX-leciu, powstały z parcelacji wielkich majątków ziemskich. Jest to przykład chaotycznego osadnictwa reformy rolnej, niedostosowanie do więzi rodzinnych i naturalnych.
    3. osiedla rozproszone
    4. wieś regularna – z dwóch kolonizacji: fryderycjańskiej (Prusy) i józefińskiej (Austria). Zabudowania skoncentrowane w kwadracie z centralnym rynkiem i bocznymi koncentrycznymi ulicami. Za rogatkami rozciągają się niwy. Np. Ksawerów, Nowosolna.
      Schemat wsi samotniczej i regularnej
      Schemat wsi samotniczej i regularnej
  6. wsie współczesne, powstałe po 1945 roku